QualityAustria

ISO 50001 – System Zarządzania Energią w prostych słowach

Baza wiedzy


ISO 50001 – System Zarządzania Energią w prostych słowach

ISO 50001 – System Zarządzania Energią w prostych słowach

 

 

 

 

 

 

 

Spis treści

1. Ogólne zagadnienia dotyczące zarządzania energią: wymagania prawne w zakresie wytwarzania, przesyłu, przetwarzania i zużycia energii (te najbardziej istotne dla firm), możliwości finansowania inwestycji związanych z energią

Efektywność energetyczna – kary

2. Definicje dotyczące zarządzania energią i audytów energetycznych

Audytorzy energetyczni – wymagania

Podsumowanie definicji audytu

3. Odpowiedzialność kierownictwa i polityka energetyczna: odpowiedzialność prawna, wymagania normy dotyczące zarządzania energią

Przedstawiciel kierownictwa ds. zarządzania energią

Wymagania prawne

4. Planowanie energetyczne: przegląd energetyczny, energia bazowa, wskaźniki wyniku energetycznego, cele energetyczne i plany działań - powiązanie z audytem energetycznym przedsiębiorstw

Ocena stanu wyjściowego – przegląd energetyczny

5. Przygotowanie systemowe: kompetencje, szkolenia i świadomość, komunikacja, dokumentacja

6. Działania w zakresie zarządzania energią: sterowanie operacyjne, projektowanie, zakupy usług energetycznych, wyposażenia i energii

Analiza ryzyka w odniesieniu do zarządzania energią

Projektowanie a zarządzanie energią

Efektywność energetyczna – zakupy

7. Monitorowanie i pomiary, przegląd zarządzania

 

 

1. Ogólne zagadnienia dotyczące zarządzania energią: wymagania prawne w zakresie wytwarzania, przesyłu, przetwarzania i zużycia energii (te najbardziej istotne dla firm), możliwości finansowania inwestycji związanych z energią

 

Jedno z podstawowych wymagań jakie powinien spełnić przedsiębiorca dla efektywnego działania systemu zarządzania energią, to dokonanie analizy przepisów prawnych dotyczących wykorzystywania, przetwarzania i zużywania energii.

 

Wiele warunków związanych z korzystaniem z energii wynika z przepisów ustaw, do których przedsiębiorcy nie prowadzący działalności w obszarze energetycznym zaglądają niezwykle rzadko, a które wbrew pozorom dotyczą w różnym stopniu również ich.

 

Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetycznego (t. j. Dz.U. 2017, poz. 220)

 

Prawodawca w art. 52 ustawy nałożył na producentów i importerów urządzeń technicznych stosowanych w procesach energetycznych obowiązek określania w dokumentacji technicznej efektywności energetycznej tych urządzeń. Efektywność energetyczna w ujęciu ustawy to wielkość zużycia paliwa i energii, odniesiona do uzyskiwanej wielkości efektu użytkowego urządzenia w typowych warunkach użytkowania. Wskazany przepis wymaga określenia efektywności energetycznej również dla urządzeń, które zużywają energię ze źródeł odnawialnych.

 

Dodatkowe obowiązki dotyczą podmiotów, które wprowadzają urządzenia do obrotu, wśród nich warto wymienić np. zamieszczenie oznaczenia ekologicznego na pompach ciepła zasilanych elektrycznie lub gazowo, na absorpcyjnych pompach ciepła oraz na urządzeniach i instalacjach wykorzystujących do wytworzenia energii elektrycznej lub ciepła energię promieniowania słonecznego.

 

Omawiany przepis zawiera delegację do wydania rozporządzeń określających m.in.:

  • wymagania dotyczące dokumentacji technicznej,
  • wzory etykiet,
  • wymagania w zakresie efektywności energetycznej dotyczące urządzeń,
  • warunki odnoszące się do oznaczenia ekologicznego.

 

Zgodnie z art. 54 ww. ustawy osoby zajmujące się eksploatacją sieci oraz określonych urządzeń i instalacji zobowiązane są do posiadania odpowiednich kwalifikacji potwierdzonych świadectwem wydanym przez właściwe komisje kwalifikacyjne. Rodzaj sieci, urządzeń i instalacji, do których eksploatacji zabrania się zatrudniania osób nieposiadających wskazanych kwalifikacji określa rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 28.04.2003r. w sprawie szczegółowych zasad stwierdzania posiadania kwalifikacji przez osoby zajmujące się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci (Dz. U. Nr 89, poz. 828 z późn. zm.).

 

Na gruncie rozporządzenia wyróżniamy trzy grupy takich urządzeń, instalacji i sieci tj.:

  • grupa 1: urządzenia, instalacje i sieci elektroenergetyczne wytwarzające, przetwarzające, przesyłające i zużywające energię elektryczną;
  • grupa 2: urządzenia wytwarzające, przetwarzające, przesyłające i zużywające ciepło oraz inne urządzenia energetyczne;
  • grupa 3: urządzenia, instalacje i sieci gazowe wytwarzające, przetwarzające, przesyłające, magazynujące i zużywające paliwa gazowe.

 

Zwolnienie z posiadania świadectwa kwalifikacji dotyczy wyłącznie urządzeń elektrycznych o napięciu nie wyższym niż 1 kV i mocy znamionowej nie wyższej niż 20 kW, jeżeli w dokumentacji urządzenia określono zasady jego obsługi, a także urządzenia lub instalacje cieplne o mocy zainstalowanej nie wyższej niż 50 kW.

 

 

Nie ma znaczenia przy tym rodzaj urządzenia – może to być zarówno piec piekarniczy, jak i taśmowa linia produkcyjna. Istotny jest próg mocy i napięcia.

 

Eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci mogą zajmować się osoby, które spełniają wymagania kwalifikacyjne dla następujących rodzajów prac i stanowisk pracy:

 

  • w zakresie eksploatacji: do których zalicza się stanowiska osób wykonujących prace w zakresie obsługi, konserwacji, remontów, montażu i kontrolno-pomiarowym;
  • w zakresie dozoru: do których zalicza się stanowiska osób kierujących czynnościami osób wykonujących prace w zakresie dotyczącym eksploatacji oraz stanowiska pracowników technicznych sprawujących nadzór nad eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci.

 

Analizując powyższe wymogi, większość utożsamia je z uprawnieniami osób na stanowiskach zajmujących się konserwacją, czy specjalistów utrzymania ruchu. Należy jednak zwrócić uwagę na sformułowanie „obsługa”, odnoszące się do czynności związanych z bieżącą konserwacją i utrzymaniem we właściwym stanie technicznym, stanu zużycia materiałów pędnych, przeglądy i konserwacje. Stąd konieczne jest każdorazowe indywidualne spojrzenie na ten wymóg z perspektywy profilu działalności przedsiębiorstwa. Wiąże się to z ustaleniem, czy czynności związane z obsługą urządzenia obejmują coś więcej niż standardowe „włącz/ wyłącz”. Jeśli operator urządzenia musi na bieżąco wykonywać czynności związane z konserwacją, sprawdzać parametry pracy urządzenia i odpowiednio reagować na odczytane wartości – na pewno należy przeanalizować, jak te czynności mają się do wymagań w ww. zkresie.

 

Efektywność energetyczna – kary

 

W sytuacji, gdy przedsiębiorca zatrudnia osobę, która nie ma odpowiedniego, ważnego i wydanego przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki świadectwa kwalifikacji, wówczas zgodnie z art. 56 ww. ustawy podlega on karze pieniężnej wymierzanej przez Prezesa URE. Kara ta może wynieść nawet do 15% przychodu ukaranego przedsiębiorcy. Wymierzając karę Prezes URE uwzględnienia stopień szkodliwości czynu, stopień zawinienia oraz dotychczasowe zachowanie podmiotu i jego możliwości finansowe.

 

Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (t. j. Dz. U.2016, poz. 290)

 

Przepisy art. 62 nakładają na właścicieli budynków, w tym również na przedsiębiorców obowiązek przeprowadzenia co najmniej raz na 5 lat odpowiedniej kontroli, polegającej na: sprawdzeniu stanu technicznego i przydatności do użytkowania obiektu budowlanego.

 

Kontrolą taką powinno być objęte również badanie instalacji elektrycznej
i piorunochronnej w zakresie stanu sprawności połączeń, osprzętu, zabezpieczeń i środków ochrony od porażeń, oporności izolacji przewodów oraz uziemień instalacji i aparatów, przeprowadzone przez upoważnione do tego osoby, posiadające odpowiednie uprawnienia budowlane.

 

Ponadto Prawo budowlane nakazuje właścicielowi lub zarządcy prowadzenie dla każdego budynku oraz obiektu budowlanego niebędącego budynkiem, książki obiektu budowlanego. Do tego dokumentu dołączone muszą być protokoły z kontroli obiektu budowlanego, w tym protokoły z kontroli systemu ogrzewania i systemu klimatyzacji, oceny i ekspertyzy dotyczące jego stanu technicznego oraz świadectwo charakterystyki energetycznej budynku.

 

Ustawa z dnia 29 sierpnia 2014 r. o charakterystyce energetycznej budynków (t. j. Dz.U. 2014, poz. 1200)

 

Ustawa obliguje właścicieli lub też zarządców budynków do poddawania ich kontroli w czasie użytkowania:

  • okresowej polegającej na sprawdzeniu stanu technicznego systemu ogrzewania, z uwzględnieniem efektywności energetycznej kotłów oraz dostosowania ich mocy do potrzeb użytkowych:
    • co najmniej raz na 5 lat: dla kotłów o nominalnej mocy cieplnej od 20 kW do 100 kW,
    • co najmniej raz na 2 lata: dla kotłów opalanych paliwem ciekłym lub stałym o nominalnej mocy cieplnej ponad 100 kW,
    • co najmniej raz na 4 lata: dla kotłów opalanych gazem o nominalnej mocy cieplnej ponad 100 kW;
  • okresowej, co najmniej raz na 5 lat, polegającej na ocenie efektywności energetycznej zastosowanych urządzeń chłodniczych o mocy chłodniczej nominalnej większej niż 12 kW.

Wskazane oceny obejmują ocenę sprawności tych systemów oraz ich dostosowania do potrzeb użytkowych budynku. Powinny one być dokonywane tylko i wyłącznie przez osoby posiadające uprawnienia budowlane w specjalności instalacyjnej lub kwalifikacje wymagane przy wykonywaniu dozoru nad eksploatacją urządzeń wytwarzających, przetwarzających, przesyłających i zużywających ciepło oraz innych urządzeń energetycznych.

 

Po przeprowadzeniu oceny zlecający ją powinien otrzymać protokół w postaci papierowej, opatrzony numerem nadanym w systemie teleinformatycznym.

 

Niedopełnienie przez przedsiębiorcę tego wymogu może spowodować nałożenie na niego grzywny w drodze mandatu.

 

 

Przepisy ustawy regulują również obowiązek sporządzenia dla budynku lub części budynku, zbywanego lub wynajmowanego, świadectwa charakterystyki energetycznej. Ciąży on na właścicielu/zarządcy a w pewnych okolicznościach również na najemcy. Sporządzając wskazane świadectwo uwzględnia się parametry techniczne konstrukcji i instalacji budynku oraz parametry techniczne źródła ciepła zasilającego budynek lub część budynku. Dokument zawiera:

 

  • dane identyfikacyjne budynku lub części budynku,
  • charakterystykę energetyczną budynku lub części budynku,
  • zalecenia określające zakres i rodzaj robót budowlano-instalacyjnych, które poprawią charakterystykę energetyczną budynku lub części budynku.

 

Świadectwa charakterystyki energetycznej sporządzać mogą tylko podmioty posiadające określone ustawą uprawnienia. Rejestr osób uprawnionych do realizacji tych prac prowadzi Minister właściwy do spraw budownictwa, planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz mieszkalnictwa.

 

Świadectwo charakterystyki energetycznej jest zasadniczo ważne przez 10 lat, jednak w sytuacji zmiany charakterystyki energetycznej budynku w skutek robót budowlano-instalacyjnych, świadectwo należy sporządzić ponownie.

 

Ustawa z dnia 20 maja 2016 r. o efektywności energetycznej (t. j. Dz.U. 2016, poz. 831)

 

Najnowszym z obowiązków jaki został nałożony na przedsiębiorców jest przeprowadzenie audytu energetycznego przedsiębiorstwa. Obowiązek ten dotyczy wyłącznie dużych przedsiębiorców, w rozumieniu ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. z 2015 r. poz. 584).

 

Wskazani przedsiębiorcy są zobowiązani do przeprowadzenia lub zlecenia przeprowadzenia audytu energetycznego przedsiębiorstwa co najmniej raz na cztery lata. Pierwszy taki audyt należy przeprowadzić najpóźniej do 30 września 2017 r.

 

Celem audytu jest przeprowadzenie szczegółowych i potwierdzonych obliczeń dotyczących proponowanych przedsięwzięć służących poprawie efektywności energetycznej oraz dostarczenie informacji o potencjalnych oszczędnościach energii. Ustawa określa zakres i sposób przeprowadzenia audytu.

Przedsiębiorca po przeprowadzeniu audytu jest zobowiązany zawiadomić o nim Prezesa URE, dołączając do zawiadomienia informację o możliwych do uzyskania oszczędnościach energii wynikających z przeprowadzonego audytu.

Podmiot, który nie przeprowadzi audytu energetycznego przedsiębiorstwa w zgodzie z ww. ustawą podlega karze pieniężnej nakładanej przez Prezesa URE w drodze decyzji. Ustawa określa górną granicę takiej kary wskazując, że nie może być ona wyższa niż 5% przychodu ukaranego przedsiębiorcy, osiągniętego w poprzednim roku podatkowym.

 

Ustawa ta reguluje również zasady przyznawania białych certyfikatów. Dają one możliwość uzyskania korzyści finansowych związanych ze zrealizowaniem działania poprawiającego efektywność energetyczną. Temat ten jest omawiany w wielu dostępnych publikacjach oraz podczas szkoleń.

 

Ważnym elementem w systemie zarządzania, również w kontekście wymagań prawnych, jest przypisanie odpowiedzialności i uprawnień za realizację poszczególnych zagadnień. W tym przypadku ważne jest właściwe zaplanowanie oceny zgodności z wymaganiami.

 

Jak to zrobić? Jeśli zastanowimy się, czym faktycznie jest potwierdzenie zgodności to zobaczymy, że ocena ta powinna być przeprowadzana w kilku etapach:

 


Dla każdego z tych etapów należy przypisać odpowiedzialność za realizację wymagań na poziomie procesów, odpowiedzialność za włączenie informacji o wymaganiach do danych wejściowych (tzn.:

  • zmiany w specyfikacjach, instrukcjach i wytycznych;
  • szkolenie pracowników w przypadku istotnych zmian
  • uprawnienia do kontroli realizacji w tym obszarze i podejmowania działań w przypadku zaistnienia rozbieżności).

 

 

2. Definicje dotyczace zarządzania energią i audytów energetycznych

 

W ostatnich latach próby wprowadzenia systematyki w zakresie zarządzania energią w przedsiębiorstwach poskutkowały pojawieniem się wielu nowych pojęć. Związane z nimi obowiązki i możliwości dla przedsiębiorców wymagają zrozumienia ich znaczenia.

 

 

Zacznijmy od definicji i ich wyjaśnienia:

1. System zarządzania energią to, zgodnie z ISO 50001, zbiór wzajemnie powiązanych lub współdziałających elementów wykorzystywanych do określenia polityki energetycznej i celów energetycznych oraz procesy i procedury do osiągania tych celów.


Można powiedzieć, że w zasadzie każde przedsiębiorstwo ma system zarządzania energią – z najprostszym z możliwych celów: rachunki za energie powinny być jak najniższe.

 

Jednak każdy z czytających to opracowanie na pewno może wskazać sytuacje, kiedy w jego firmie podejmowano różne działania inwestycyjno- organizacyjne związane z energią a efektów do dziś nie ma. Dlatego warto rozważyć systemowe podejście do tematu. Można zarządzanie energią włączyć jako element zarządzania środowiskowego, jednak wyodrębnienie zagadnienia i wdrożenie wymagań ISO 50001 pozwoli uniknąć pominięcia istotnych aspektów dotyczących planowania, włączaniaw bieżące działania i realizacji działań poprawiających efektywność energetyczną.

 

Aby system zarządzania energią przynosił rezultaty powinien on zawierać w sobie zarówno działania organizacyjne jak i inżynierskie podejście do zagadnień związanych z energią.

 

Jednym z wymagań jest przeprowadzenie przeglądu energetycznego. Nie jest to przegląd systemu zarządzania energią, jak często interpretują to działanie organizacje wdrażające ISO 50001.
 

2. Przegląd energetyczny to określenie wyniku energetycznego organizacji, oparte na danych i innych informacjach, umożliwiające zidentyfikowanie możliwości doskonalenia. Powinien on doprowadzić, w oparciu o dane pomiarowe, obliczenia i analizę tych danych, do uzyskania informacji dotyczących obszarów znaczącego zużycia energii i wskazania możliwości poprawy wyniku energetycznego.

 

Ważnym elementem tego przeglądu jest audyt energetyczny, który może być wykonany przez zespół zajmujący się zarządzaniem energią w firmie lub przez zewnętrznego audytora energetycznego.

 

Niezależnie od wykonawcy, warto przy planowaniu audytu energetycznego wesprzeć się serią norm PN-EN 16247. Poszczególne części (jest ich 5) regulują postępowanie dotyczące zaplanowania auditu energetycznego, jego szczegółowości, celów, granic i zakresu. Normy mogą być wykorzystane zarówno jako przewodnik do samodzielnego wykonania oceny przedsiębiorstwa jak i jako wytyczne dla wykonawcy zewnętrznego. Firma zlecająca audit energetyczny może w oparciu o te wymagania przygotować niezbędne dane, ustalić wymagania dotyczące pomiarów oraz zweryfikować kompetencje wykonawcy auditu.

 

Niezależnie od  decyzji dotyczącej wdrażania ISO 50001, firmy niebędące małym i średnim przedsiębiorstwem mają obowiązek (zgodnie z ustawą z 20 maja 2016 o efektywności energetycznej patrz rozdział 1) przeprowadzić raz na 4 lata audyt energetyczny przedsiębiorstwa obejmujący min 90% energii zużytej przez to przedsiębiorstwo.

 

3. Audyt energetyczny (zgodnie z Ustawą z dnia 21 listopada 2008 r. o wspieraniu termomodernizacji i remontów, Dz.U. Nr 233, poz. 1459)jest opracowaniem określającym zakres i parametry techniczne oraz ekonomiczne przedsięwzięcia termomodernizacyjnego, ze wskazaniem rozwiązania optymalnego, w szczególności z punktu widzenia kosztów realizacji tego przedsięwzięcia oraz oszczędności energii, stanowiące jednocześnie założenia do projektu budowlanego”.

 

Niestety w żadnym innym zestawie wymagań prawnych związanych z wykonywaniem audytów energetycznych nie ma definicji audytu przedsiębiorstwa.

 

Natomiast norma PN-EN 16247-1 podaje definicję auditu energetycznego jako systematycznej kontroli i analizy wykorzystania i zużycia energii przez obiekt, budynek, system lub organizację mającą na celu identyfikację przepływów energii i potencjał odnośnie do poprawy efektywności energetycznej oraz raportowanie.

 

Audytorzy energetyczni – wymagania

 

Ważne jest również określenie kompetencji osób wykonujących audyt (bądź audit, zgodnie z ISO 9000:2015 słowo to jest stosowane zamiennie, wersja przyjęta przez PKN) energetyczny. Powołując się na definicję w PN-EN 16247-5 kompetencje to wykazane cechy osobiste oraz możliwość zastosowania wiedzy i umiejętności.

 

Natomiast w treści przywołanej normy wyjaśniono, jakie cechy osobiste, wiedza i umiejętności są niezbędne do poprawnego wykonania auditu.

Również tą normę można wykorzystać na dwa sposoby:

  • jako podstawę do sprawdzenia, czy wśród pracowników firmy mamy osoby posiadające kompetencje niezbędne do wykonania auditu energetycznego,
  • jako wymaganie dla zewnętrznego wykonawcy.

Jednym z elementów audytu energetycznego lub niezależnie wykonanym opracowaniem jest audyt efektywności energetycznej.

 

Zgodnie z definicją zawartą w ustawie z 20 maja 2016 o efektywności energetycznej,audyt efektywności energetycznej to opracowanie zawierające analizę zużycia energii oraz określające stan techniczny obiektu, urządzenia technicznego lub instalacji, zawierające wykaz przedsięwzięć służących poprawie efektywności energetycznej obiektu, urządzenia technicznego lub instalacji, a także ocenę ich opłacalności ekonomicznej i możliwej do uzyskania oszczędności energii.

 

Podsumowanie definicji audytu

 

Podsumowując  próbę uporządkowania definicji związanych z zarządzaniem energią należy zaznaczyć, że systemowe pojęcia, pojawiające się w kontekście zarządzania takie jak: audit, przegląd, monitorowanie, mają również zastosowanie w zarządzaniu energią, jednak należy precyzyjnie określać zakres, obszar i granice.

 

Jak łatwo zauważyć, przegląd systemu zarządzania (np. energią) powinien zawierać elementy pozwalające na ocenę przyjętych rozwiązań, procedur, celów i ich spójność z polityką energetyczną. Natomiast zupełnie innym pojęciem jest przegląd energetyczny, jako element niezbędny do prawidłowego zaplanowania tych działań, zawierający m.in. konkretne dane liczbowe oparte o przyjętą metodykę prowadzenia pomiarów, obliczeń i analizy.

 

Podobne rozgraniczenie należy przyjąć rozpatrując audity sytemu zarządzania, gdzie kryterium auditu przeważnie jest jedna z norm lub wymagania systemowe organizacji oraz audyty energetyczne, które powinny być przeprowadzone w oparciu o niezależne kryteria (wymagania prawne, normy) i przynosić konkretne możliwości poprawy wyniku energetycznego, oparte na obliczeniach i pomiarach. Planując audity systemu zarządzania można natomiast jako jedno z kryteriów auditu przyjąć wyniki audytu energetycznego (np. w odniesieniu do planowania celów energetycznych lub ustalania wskaźników zużycia energii).

 

Wykorzystanie i włączenie w działania operacyjne narzędzi zarówno systemowych jak i ustawowych pozwoli na efektywne zarządzanie energią i równoczesne spełnianie wymagań prawnych.

 

3. Odpowiedzialność kierownictwa i polityka energetyczna: odpowiedzialność prawna, wymagania normy dotyczące zarządzania energią

 

Strategia firmy powiązana z polityką energetyczną jest podstawą do osiągnięcia sukcesu w zarządzaniu energią. Norma ISO 50001 w punkcie 4.2 zobowiązuje kierownictwo firmy do wspierania wszystkich działań związanych z poprawa efektywności energetycznej firmy oraz do ciągłego doskonalenia. Wymagania, które pozwalają na potwierdzenie deklaracji
w tym zakresie, to m.in.:

  • Polityka energetyczna
  • Wyznaczenie przedstawiciela kierownictwa ds. zarzadzania energią
  • Zapewnienie zasobów

 

W system planowania energetycznego powinny być włączone strategiczne plany i zadania firmy, wtedy przyniosą efekty w postaci optymalizacji zużycia energii oraz ograniczenia kosztów związanych z zapewnieniem energii niezbędnej dla funkcjonowania firmy. Elementy zarządzania energią muszą być spójne ze strategią firmy,  przedstawiciel kierownictwa powinien mieć odpowiedzialność i uprawnienia do podejmowania decyzji związanych z zakupem i rozliczaniem mediów energetycznych oraz współuczestniczyć w planowaniu pracy urządzeń i instalacji zużywających energię. Podobnie w przypadku zapewnienia zasobów – jest to znaczący element każdego biznesplanu i powinien uwzględniać wymagania wynikające z polityki energetycznej firmy.

Polityka energetyczna nie musi być niezależną deklaracją dotyczącą tylko jednego obszaru dotyczącego firmy.

 

Bardziej skuteczne jest włączenie zagadnień związanych z efektywnością energetyczną w deklarowane przez kierownictwo kierunki strategiczne, np.:

  • rozwój produktów z jednoczesnym ograniczeniem ich energochłonności,
  • modernizacja wyposażenia uwzględniająca równocześnie nowe, efektywne rozwiązania w zakresie korzystania z energii.

 

Włączenie „energetycznego myślenia” musi być powiązane z planowaniem i realizacją procesów związanych z działalnością biznesową, nie sposób równolegle i niezależnie zajmować się efektywnością energetyczną. Stąd tak istotna postawa kierownictwa i  promowanie poprzez podejście i codzienną postawę zagadnień związanych z efektywnością energetyczną.

 

Przedstawiciel kieronictwa ds. zarządzania energią

 

Ważna jest w tym momencie rola przedstawiciela kierownictwa ds. zarządzania energią. A zwłaszcza uprawnienia tej osoby lub osób. Norma wskazuje w ogólnym zarysie, jakimi zagadnieniami powinien się ten przedstawiciel zajmować, jednak warto rzeczywiście przemyśleć zadania wynikające z każdego z punktów.

 

Przede wszystkim podkreślić należy wymaganie dotyczące odpowiednich umiejętności i kompetencji. Przed wyznaczeniem przedstawiciela (lub przedstawicieli) należy zastanowić się, jakie kompetencje będą umożliwiały zarówno podejście systemowe do zarządzania energią (czyli tworzenie i utrzymywanie procedur postępowania i dokumentowania działań związanych z realizacją wymagań), jak i ustalenie, analizowanie i porównywanie wyników dotyczących efektywności energetycznej – wymagające wiedzy technicznej. Norma ISO 50001 zwraca również uwagę w punkcie 4.4.6 na konieczność rozważenia warunków finansowych związanych z działaniami na rzecz poprawy efektywności energetycznej. W związku z tym kompetencje lub wsparcie w tym zakresie są również niezbędne.

 

Wymagania prawne

 

Kolejnym ważnym wymaganiem, którego realizacja jest bezpośrednio związana z postawą kierownictwa jest spełnianie wymagań prawnych. Wiele firm kalkuluje podejście do tego zagadnienia w prosty sposób: odpowiadając na pytanie, czy za niespełnianie wymagania grozi kara?

 

Natomiast deklarowanie na poziomie polityki energetycznej zgodności z wymaganiami prawnymi i innymi wiąże się ze świadomym podejściem do spełniania tych wymagań. Bez względu na ewentualne konsekwencje lub ich brak, jeżeli w przepisach związanych z prowadzonym biznesem lub w zobowiązaniach wobec zainteresowanych stron znajdują się wymagania które należy spełnić – podejmowane powinny być działania w tym kierunku. Mogą one dotyczyć budynków, urządzeń, kontroli urządzeń i instalacji, kwalifikacji pracowników lub przyjętych zasad (np. plany postępowania
w przypadku ograniczenia w dostawach energii – rok 2015 pokazał, ze niewiele firm było przygotowanych na takie zdarzenie, mimo zapisów na ten temat w Prawie energetycznym oraz umowach).

 

4. Planowanie energetyczne: przeglad energetyczny, energia bazowa, wskaźniki wyniku energetycznego, cele energetyczne i plany działań - powiązanie z audytem energetycznym przedsiebiorstw

 

Zarówno wymagania przepisów prawnych jak i norma ISO 50001 wprowadzają pojęcie audytu energetycznego przedsiębiorstwa. Jest to istotny punkt w procesie planowania działań dotyczących poprawy wyników firmy związanych z wynikiem energetycznym. Aby zacząć prace związane z oceną użytkowania i zużycia energii należy określić zakres i granice fizyczne prowadzonych działań.

 

Z punktu widzenia ISO 50001 system zarządzania energią może obejmować całe przedsiębiorstwo, wszystkie oddziały w różnych lokalizacjach lub część przedsiębiorstwa, a nawet wybrane procesy i działania. Natomiast chcąc równocześnie spełnić wymagania Ustawy z dnia 20 maja 2016 o efektywności energetycznej zakres systemu zarządzania energią musi obejmować całość firmy (zgodnie z zapisem w KRS lub innym dokumencie charakteryzującym prowadzoną działalność) i uwzględniać przynajmniej 90% zużywanej energii (w dowolnej formie).

 

Warto zauważyć, że pojęcie „całe przedsiębiorstwo” obejmuje również transport zewnętrzny. Na wstępie prowadzonej oceny należy sprecyzować czym dla naszej firmy jest wynik energetyczny. Zgodnie z normą ISO 50001 są to mierzalne wyniki związane z efektywnością energetyczną, wykorzystaniem energii i zużyciem energii. Ważne, by w różnych obszarach związanych z zarządzaniem energią ustalić, w odniesieniu do jakich kryteriów będziemy oceniać wynik energetyczny.

 

 

Jak widać trudno, zwłaszcza w przypadku dużego przedsiębiorstwa, mówić o jednej wartości. Wynik energetyczny przeważnie będzie obejmował:

  • wskaźniki liczbowe odnoszące się do efektywności energetycznej
  • ocenę realizacji zaplanowanych działań
  • efekt energetyczny oraz finansowy z nich wynikający.

 

 

Ocena stanu wyjściowego – przegląd energetyczny

 

Przechodząc do planowania działań w ramach systemu zarządzania energią można wyodrębnić trzy etapy:

1. elementy wejściowe brane pod uwagę przy planowaniu, zawierające wcześniejsze wykorzystanie energii w obszarach objętych systemem zarządzania energią, porównanie wyników i próba ustalenie zmiennych czynników mających wpływ na zużycie energii (temperatury zewnętrzne, ilość i rodzaj produkowanych wyrobów/ świadczonych usług, przerwy w prowadzonej działalności, jakość surowców, inne specyficzne dla prowadzonej działalności), stosowane źródła i nośniki energii.

2. przegląd energetyczny obejmujący analizę wykorzystania i zużycia energii, oparty na ustaleniu źródeł i nośników energii, urządzeń/ procesów/ działań zużywających znaczącą ilość energii, stan techniczny stosowanych urządzeń, maszyn i środków transportu potwierdzony wymaganymi przeglądami, może również obejmować rozwiązanie organizacyjne w firmie, sposób przekazywania i wykorzystania informacji dotyczących zarządzania energią, kwalifikacje i świadomość pracowników, odpowiedzialność za działania wpływające na wynik energetyczny. Połączenie wymagań zawartych w ISO 50001 odnośnie przeglądu energetycznego oraz wykorzystanie serii norm PN-EN 16247 dotyczących audytów energetycznych pozwala na uzyskanie pełnego obrazu aktualnego stanu zarządzania energią w przedsiębiorstwie.

 

Realizacja audytu zgodnie z PN-EN 16247 to procedura, którą można podzielić na kilka etapów:

  • Wizyta wstępna – bardzo istotny element polegający m.in. na ustaleniu celu, zakresu, obszaru objętego audytem jego przebiegu oraz formy raportu z audytu. Ważnym elementem jest określenie bazowego okresu (najczęściej roku), który zostanie poddany szczegółowej analizie. Ustalenia mogą odbywać się na drodze bezpośrednich spotkań, e-mailowej, telefonicznej lub telekonferencji. Najlepiej, gdy efektem tego etapu jest spisanie notatki służbowej zawierającej dokonane ustalenia.
  • Spotkanie rozpoczynające – zwięzłe przekazanie wszystkim zainteresowanym stronom informacji o celach audytu energetycznego, zakresie, granicach audytowanego obszaru, szczegółowości oraz uzgodnienie praktycznych zasad współpracy obu stron.
  • Zbieranie danych – to często długotrwały i żmudny proces pozyskania informacji dotyczących zużycia mediów energetycznych w roku bazowym oraz wszelkich informacji mających wpływ na historyczne, bieżące i przyszłe zużycie mediów, a także kosztów z tym związanych. Źródłami danych może być nie tylko samo audytowane przedsiębiorstwo, ale również jego otoczenie: dystrybutorzy energii elektrycznej, gazu czy ciepła, projektanci, firmy obsługujące itp.       
  • Praca w terenie - w tym wizje lokalne obiektu polegające na zaznajomieniu ze wszystkimi bądź reprezentatywnymi obiektami, instalacjami, technologiami, środkami transportu oraz instrukcjami ich obsługi  i innymi dokumentami technicznymi oraz dotyczącymi np. ochrony środowiska czy p.poż. Wynikiem takiej pracy są kopie dokumentów, notatki i często licząca kilkaset zdjęć dokumentacja fotograficzna lub video.            
  • Analiza zebranych danych i wyników - określa aktualny wynik energetyczny audytowanego przedsiębiorstwa i/lub jego elementów. W skład takiej analizy wchodzą:
    • Określenie aktualnego wyniku energetycznego czyli:
      • ustalenie wszystkich strumieni energii wypływających ze źródeł i przekazywanych do odbiorników,
      • ustalenie profili zapotrzebowania na energię w różnych konfiguracjach czasowych,
      • dokonanie pełnego bilansu wszystkich nośników energii w audytowanym obszarze,
      • ustalenie, na podstawie w/w bilansu współczynników korygujących,
      • wyliczenie stosowanych lub zaproponowanych wskaźników wyniku energetycznego. 
    • Ocenę wpływu każdego proponowanego przedsięwzięcia na obecny wynik energetyczny poprzez wyznaczenie:
      • oszczędności finansowych wynikających z poprawy efektywności energetycznej,
      • rentowność proponowanych inwestycji,
      • porównanie różnych sposobów poprawy efektywności energetycznej (np. w postaci rankingu uszeregowanego ze względu na czas zwrotu)
  • Raport z audytu -  powinien  zawierać  następujące elementy:
    • Streszczenie kierownicze - skrócona wersja raportu zawierajaca tylko zestawienie proponowanych przedsięwzięć poprawy efektywności energetycznej oraz program ich wdrożenia.
    • Opis tła audytu - dane audytowanego przesiebiorstwa, audytora, metodologii audytu, cel audytu, opis audytowanych obiektów, najważniejsze zastosowane przepisy i normy
    • Raport z części zasadniczej – opis audytu, jego zakresu, szczegółowości, ram czasowych i obszaru czyli tzw. osłony bilansowej, sposobu zbierania danych (w tym użyte przyrządy pomiarowe i sposób ich podłączenia), zestawienie danych z podaniem, które są wynikiem szacunków, a które pomiarów, opis analizy wykorzystania energii, proponowane do realizacji przedsięwzięcia poprawiające efektywność energetyczną i sposób ich doboru oraz możliwe interakcje między nimi (poprawiające lub obniżające wynik energetyczny).
    • Wnioski
  • Spotkanie końcowe – przedstawienie raportu z audytu Zarządowi Przedsiębiorstwa, najczęściej w postaci drukowanego Streszczenia kierowniczego i prezentacji multimedialnej.

 

3. Dane wyjściowe z procesu planowania powinny zawierać:

  • informacje na temat energii bazowej, czyli „poziom odniesienia” dla planowanych i realizowanych działań.

Energia bazowa to jeden lub więcej wskaźników, pozwalających na porównanie osiąganych wyników. Metoda zbierania danych prowadzonych obliczeń powinna uwzględniać warunki wpływające na otrzymywane wartości (w oparciu o przegląd energetyczny).

 

  • wskaźnik wyniku energetycznego (WWE) czyli obiektywne dane liczbowe pozwalające na ocenę efektywności energetycznej w odniesieniu do prowadzonej działalności. Sposób obliczania tego wskaźnika będzie zawsze specyficzny dla konkretnej firmy, tak ustalony aby można było w dłuższym okresie czasu porównywać osiągane wyniki niezależnie od czynników wpływających na zużycie energii (wielkość i rodzaj produkcji, specyfika stosowanych surowców, pogoda, temperatury zewnętrzne itp.)

 

  • cele związane z efektywnością energetyczną, zawierające zarówno działania związane z modernizacją urządzeń, inwestycjami w nowe technologie, zmianą źródła energii jak i propozycje zmian organizacyjnych, wprowadzenie monitorowania (a nie tylko pomiarów) energii i odpowiedzialności za interpretację i wykorzystanie wyników, podnoszenie kwalifikacji i świadomości pracowników mających wpływ na wynik energetyczny.

 

  • plany działań pozwalające na realizację celów, uwzgledniające wszystkie powiązane z ich realizacją procesy/ komórki organizacyjne w firmie. Plany działań powinny także uwzględniać wpływ wprowadzanych zmian na funkcjonowanie poszczególnych obszarów w firmie, takich jak realizacja zakupów uwzględniająca wymagania nowych urządzeń, sterowanie i planowanie produkcji pozwalające na optymalizację wyniku energetycznego, reagowanie na wskazania przyrządów pomiarowych w przypadku uzyskania wartości granicznych itp. Plany działań powinny jednoznacznie wskazywać odpowiedzialność za realizację poszczególnych etapów osiągania celów, terminy oraz dostępne środki. W powiązaniu z przeprowadzonym przeglądem energetycznym ustalić należy również kto, kiedy i za pomocą jakich metod oceni uzyskane wyniki. Wskazane jest by te metody powiązane były z wskaźnikami wyniku energetycznego o pozwalały na uzyskanie informacji dotyczących poprawy (lub nie) tego wyniku.

 

Podsumowanie etapu planowania powinno pozwalać na podjęcie kolejnych kroków związanych z wprowadzaniem zagadnień dotyczących zarządzania energią w poszczególnych obszarach funkcjonowania firmy (rys.4). Wyniki planowania przekładają się zarówno na wprowadzenie zmian w bieżących działaniach operacyjnych (eksploatacja maszyn, planowanie produkcji, użytkowanie budynków) jak i dotyczą planów inwestycyjnych firmy.  

 

 

Przedstawione etapy planowania zarządzania energią są przydatnym narzędziem do identyfikacji tych działań/urządzeń/procesów, które zużywają największą część kupowanej energii (w dowolnej formie) i dają jednoznaczne informacje jakie działania wpłyną na przyszłe wyniki (również finansowe) poprzez poprawę efektywności energetycznej.

 

Wykorzystanie wymagań ISO 50001 pozwala również na integrację planowania działań dotyczących zużycia energii z realizacją innych wymagań stawianych przez organizacją. Często planując zmiany wymagane z punktu widzenia jakości wyrobów lub usług, wpływu na środowisko lub BHP nie uwzględnia się wprost efektu energetycznego wprowadzanych zmian. Również przy okazji prowadzonych zmian lub modernizacji warto przeanalizować, czy „przy okazji” można wpłynąć na wynik energetyczny.

 

5. Przygotowanie systemowe: kompetencje, szkolenia i świadomość, komunikacja, dokumentacja.

 

Zastosowanie wymagań ISO 50001 do wdrożenia systemu zarządzania energią w firmie pozwala na wykorzystanie znanych i sprawdzonych rozwiązań organizacyjnych dotyczących działań wspomagających procesy i wdrażanie rozwiązań związanych z efektywnością energetyczną. Podejście czysto zadaniowe do działań na rzecz poprawy efektywności energetycznej może stworzyć ryzyko pominięcia istotnych aspektów funkcjonowania firmy i tym samym świetne w założeniach programy zmian skazać na niepowodzenie. Systemowe spojrzenie na realizację Polityki energetycznej i celów energetycznych pozwala na wskazanie wszystkich obszarów mających wpływ na realizację ww. Dotyczy to zwłaszcza obszarów pomocniczych, nie zaangażowanych wprost w działania związane z efektywnością energetyczną, takie jak zakupy, planowanie procesów, planowanie realizacji produktów/ usług, projektowanie.   Częste źródło niepowodzeń w tym obszarze wynika z „oderwania” zagadnień dotyczących np.: opisywanych wcześniej wymagań związanych z uprawnieniami energetycznymi od całości kompetencji wymaganych na danym stanowisku. Podobnie planowanie produkcji, plany inwestycyjne czy zmiany technologiczne powinny uwzględniać informację, jak wpływają na zużycie energii.

 

Podstawowym narzędziem pozwalającym na uniknięcie wielu niepowodzeń jest ustalony sposób komunikacji. W samej normie ISO 50001 wymaganie to jest krótko skomentowane, niemniej wpisuje się w rozwiązania systemowe opisane w E-book ISO 9001 „ISO 9001:2015. Rewizja normy w prostych słowach” i E-book ISO 14001 „ISO 14001:2015 „Zmiany – wszystko co warto wiedzieć”. Włączenie zagadnień związanych z efektywnością energetyczną w istniejące już sposoby komunikacji, wykorzystanie sprawdzonych rozwiązań wykorzystujących różne środki przekazywania informacji oraz metody komunikowania i raportowania zdarzeń na wszystkich szczeblach organizacyjnych pozwoli na sprawne zaplanowanie, wdrożenie, sprawdzenie i ciągłą poprawę działań prowadzących do poprawy efektywności energetycznej.

 

Z komunikacją powiązany jest sposób nadzorowania udokumentowanych informacji. Warto tu również wykorzystać sprawdzone metody dotyczące nadzorowania dokumentacji i zapisów, zarówno wewnętrznych jak i pochodzących od zainteresowanych stron. Wymagania zawarte w tym zakresie w nowych wydaniach ISO 9001 i ISO 14001 ułatwiają poszerzenie postępowania o nowe zagadnienia i integrację informacji związanych z efektywnością energetyczną we wszystkich obszarach funkcjonowania firmy.

 

Systemowe podejście do zagadnień kompetencji, szkoleń i świadomości szczegółowo zostało opisane w E-book 9001.

 

Uzupełnienie wymagań w tym zakresie o wytyczne zawarte w przepisach prawnych oraz wynikające ze specyfiki eksploatowanych sieci i urządzeń powinno zagwarantować zgodne z wymaganiami postępowanie. Dodatkowo podnoszenie świadomości wszystkich pracowników użytkujących i zużywających energię w firmie będzie wsparciem przy wdrażaniu poszczególnych działań związanych z poprawą efektywności energetycznej.

 

6. Dzialania w zakresie zarządzania energią: sterowanie operacyjne, projektowanie, zakupy usług energetycznych, wyposażenia i energii.

 

Mówiąc o systemie zarządzania energią myślimy – jeszcze jeden system do nadzorowania. Jednak w tym przypadku błędem jest rozdzielanie działań związanych ze zużyciem energii jako osobne procesy. Patrząc na specyfikę każdej organizacji od takiej która prowadzi typowo biurową działalność po duży zakład produkcyjny trudno wyobrazić sobie jej funkcjonowanie bez dostępu do energii.

 

Jak identyfikować i charakteryzować procesy opisano już w E-book 9001:2015.

 

Na tym etapie rozważań o systemie zarządzania energią należy połączyć wiedzę i praktyczne doświadczenia związane z planowaniem procesów z wnioskami z przeglądu energetycznego.

  

 

 

Aby proces mógł być przeprowadzony prawidłowo niezbędna jest energia, którą identyfikujemy na wejściu do procesu. W oparciu o wynik przeglądu energetycznego charakteryzujemy źródło i nośnik energii (np.: energia elektryczna, która może być pozyskiwana ze spalania węgla, gazu lub ze źródeł odnawialnych, wykorzystana bezpośrednio do napędu urządzeń lub przetworzona na energię mechaniczną w postaci sprężonego powietrza). Następnie w oparciu o dostępne dane z prowadzonych rozliczeń energii i parametrów urządzeń planujemy graniczne wskaźniki dotyczące parametrów procesu z uwzględnieniem zużycia energii.

 

Pamiętajmy w tym miejscu, że nie zawsze możliwy jest bezpośredni pomiar zużycia energii. Natomiast parametry związane z poprawnym funkcjonowaniem procesu, takie jak ilość motogodzin pracy urządzeń,  temperatura w przypadku obróbki cieplnej, skład i temperatura spalin, ilość wyrobów nie spełniających wymagań – to parametry, które można również wykorzystać do pozyskiwania wskaźników energetycznych.

 

Analiza ryzyka w odniesieniu do zarządzania energią

 

Na zużycie energii wpływ ma również stan techniczny stosowanych w procesie maszyn i urządzeń. I tu również warto porównywać parametry (zwłaszcza, jeśli w firmie jest większa ilość maszyn i urządzeń o tym samym przeznaczeniu i zbliżonych parametrach technicznych). Stabilne zużycie energii, równomiernie rozłożone na wszystkie podobne urządzenia jest kryterium potwierdzającym pozytywne prowadzenie procesów. Natomiast w przypadku zużycia energii odbiegającego od założonych (i w innych przypadkach utrzymywanych) wartości powinno powodować podjęcie specjalnych działań. Przyczyny mogą być oczywiście różne, od specyficznych parametrów wyrobu, które wymagają większych nakładów energii poprzez nieprawidłową obsługę urządzenia do faktycznej awarii wynikającej ze złego stanu technicznego.

 

W ramach planowania procesów z uwzględnieniem  efektywności energetycznej należy również zwrócić uwagę na sytuacje nietypowe, nieprawidłowe i awarie. Na etapie planowania procesów warto zastanowić się nad tym zagadnieniem i uwzględnić ryzyko związane z użytkowaniem i zużyciem energii w odniesieniu do funkcjonowania firmy. Wykorzystać tu można wiedze pozyskaną wcześniej podczas analizy wymagań prawnych z zakresu zarządzania energią i oceny spełniania tych wymagań oraz wynik przeglądu energetycznego. Ocena ryzyka odnośnie procesów pod względem spełniania wymagań jakościowych została omówiona w E-booku 9001, uzupełnienie tej oceny o zagadnienia środowiskowe można znaleźć w E-booku 14001. Ten ostatni zawiera informację jak odnieść ocenę ryzyka do aspektów środowiskowych, w tym również zużycia energii. Wystarczy w tym momencie podkreślić w prowadzonej ocenie zagadnienia związane z zarządzaniem energią i powinniśmy otrzymać informację jakie sytuacje stwarzają potencjalne zagrożenie związane z realizacją założeń polityki energetycznej i  wyniku energetycznego. Pamiętać należy, że na zmianę zużycia energii będą miały wpływ:

  • Sytuacje nietypowe, lecz planowane i związane ze specyfiką prowadzonych procesów, np.: zatrzymanie i ponowny rozruch urządzenia, wymiana urządzeń, specyficzne parametry pracy w przypadku produkcji nietypowych wyrobów, przerwy świąteczne związane z zatrzymaniem wszystkich urządzeń i ich ponownym rozruchem.
  • Sytuacje nadzwyczajne, które można przewidzieć, lecz organizacja nie ma wpływu na ich wystąpienie, np.: ograniczenia prawne dotyczące poboru mocy, awaria u dostawcy energii, zmienne parametry nośnika energii.
  • Sytuacje awaryjne bezpośrednio związane z działaniami organizacji. Przy czym mogą to być zarówno awarie związane z pracą urządzeń lub dostarczaniem energii w miejsce jej użytkowania (nieszczelności, wadliwe urządzenia przesyłowe) jak i awarie dotyczące całego zakładu (brak dostawy energii, pożar). Sytuacje awaryjne mogą być również spowodowane negatywnym wynikiem okresowych kontroli urządzeń (kotły, urządzenia wytwarzające chłód, urządzenia ciśnieniowe). Informacja o tego typu zdarzeniach powinna być stale aktualizowana, a w planowanych działaniach należy uwzględnić postępowanie w odniesieniu do wyniku energetycznego organizacji.

 

Projektowanie a zarządzanie energią

 

Wdrażając system zarządzania energią warto również dokładnie przyjrzeć się zagadnieniu projektowania i rozwoju w firmie. I tu również analizę zagadnienia zacząć należy od projektów i zmian związanych z jakością produktu, rozwojem firmy czy unowocześnianiem parku maszynowego.

 

Systemowe podejście wymaga, aby w każdym przypadku włączyć w prace rozwojowy aspekt energetyczny. Jest sprawą oczywistą, że większość zmian ukierunkowana jest na spełnienie wymagań klienta. Natomiast wynik energetyczny to już zysk (lub strata) firmy. Dlatego już przy planowaniu odpowiedzialności należy zadbać o to, by w zespole zajmującym się rozwojem była osoba posiadające odpowiednie kwalifikacje związane z zarządzaniem energią oraz w zespole ds. zarządzania energią był również pracownik odpowiedzialny za prace rozwojowe. Częstym błędem popełnianym przy modernizacjach jest pominięcie pomocniczych urządzeń (przetworniki, wentylatory, doprowadzenie mediów, urządzenia transportowe itp.) których modernizacja jest możliwa wyłącznie podczas zatrzymania produkcji a nie jest przewidziana w podstawowych planach rozwojowych, bo bezpośrednio elementy te nie mają wpływu na jakość wyrobów.

 

Efektywność energetyczna – zakupy

 

Kolejnym ważnym elementem funkcjonowania procesów w firmie są zakupy. Z punktu widzenia zarządzania energią możemy wyodrębnić następujące rodzaje zakupów:

  • Zakup usług energetycznych (czyli działań i ich wyników związanych z dostarczaniem i/ lub wykorzystaniem energii). Mogą to być czysto techniczne usługi dotyczące transportu mediów energetycznych, ich opomiarowania, różnego typu oprogramowanie i aparatura zapewniająca dostarczenie mediów do punktów odbioru i bezpośredniego zużycia oraz gromadzenie i analiza danych na temat zużycia energii. Innym rodzajem tego typu usług będą usługi związane z koncepcją zarządzania energią, czyli specjalistyczne szkolenia, instruktaże, audyty energetyczne, audyty efektywności energetycznej, projekty związane z użytkowaniem i zużyciem energii. Do planowania i realizacji tego typu zakupów niezbędny jest personel mający odpowiednią wiedze i kwalifikacje oraz ustalone procedury postępowania przy określaniu kryteriów wyboru usług i wykonawców. W zależności od specyfiki firmy warto na etapie ustalania zasad realizacji zakupów przemyśleć, jakie zagadnienia są istotne i jak powinny być rozwiązane. I podobnie jak w przypadku projektowania, pracownicy zajmujący się zakupami powinni być czynnie włączeni w zarządzanie energią w firmie.
  • Zakup energii. Wbrew pozorom nie jest to proste działanie. Świadomie podchodząc do tematu należy rozpatrzyć dostępność różnych źródeł energii, możliwość i opłacalność przetwarzania (np. ogrzewanie budynków: można kupić ciepło sieciowe, zabudować kotłownię opalaną gazem, węglem, olejem opałowym itp., zabudować ogrzewanie elektryczne, wykorzystać OZE), przeanalizować oferty różnych dostawców energii zarówno pod względem ceny jak i jakości dostarczanego paliwa, bezpieczeństwa związanego z dostawami energii i warunków związanych z przekroczeniem ustalonych wartości. W tym temacie również systemowe podejście pozwoli na wybór optymalnego rozwiązania.
  • Zakup wyposażenia procesów. W kryteriach dotyczących zakupów wyposażenia nie związanego bezpośrednio z usługami energetycznymi warto również uwzględnić kryterium dotyczące parametrów energetycznych. Minimalne wymagania dotyczące urządzeń zużywających energię zawarte są w wymaganiach prawnych (ich analiza w ramach zarządzania energią pozwoli na wskazanie, które parametry należy brać pod uwagę). Dodatkowo jako wewnętrzne wymagania firma może ustalić parametry, które są niezbędne do utrzymania zaplanowanych wskaźników dotyczących efektywności energetycznej. Wybór wyposażenia będzie w tym momencie uwzględniał nie tylko cenę zakupu, lecz również koszty użytkowania. W ramach systemu zarządzania energią warto ustalić zasady prowadzenia takiej analizy. Pozornie droższe wyposażenie, jeśli będzie w trakcie użytkowania mniej energochłonne lub pozwoli na odzysk i wykorzystanie energii odpadowej w efekcie będzie również korzystne od strony finansowej.
  • Zakup produktów wykorzystywanych w procesach. Z jednej strony bierzemy pod uwagę jakość  i stopień przetworzenie kupowanych produktów. Warto to zagadnienie rozpatrzyć nie tylko ze względu na wyrób, ale również ze względu na zużycie energii w głównych procesach. Czy i w jakim stopniu jakość surowców wpływa na zużycie energii (uwzględniając np. ilość braków, wad, dodatkowych napraw)? Czy bardziej korzystnie jest przygotowywać półprodukty we własnym zakresie czy kupować materiał już częściowo przetworzony? Z drugiej strony poprzez świadomie ustalone kryteria wyboru dostawców kształtujemy świadomość firm, które z nami współpracują. W E-booku ISO 14001 omówiono szerzej zagadnienie cyklu życia produktu -  uwzględniając zużycie energii w odniesieniu do tego zagadnienia, współpraca z dostawcami i wybór dostawców poprawiających stale swoją efektywność energetyczną będzie jednym z elementów kształtowania cyklu życia produktu.

 

7. Monitorowanie i pomiary, przegląd zarządzania

 

Wymaganie ISO 50001 dotyczące monitorowania, mierzenia i analizy jest zapisane w sposób umożliwiający bardzo szerokie podejście do tematu. W normie mowa o mierzeniu, monitorowaniu i analizie kluczowych charakterystyk pozwalających na określenie wyniku energetycznego. Powinny one zawierać:

  • Informację o znaczącym wykorzystaniu energii i innych elementach wyjściowych z przeglądu energetycznego. Na tym etapie konsekwentnie należy wykorzystywać wyniki z planowania energetycznego. W wyniku przeglądu energetycznego mamy zdefiniowane obszary o znaczącym zużyciu energii. W oparciu o tę informację ustalić należy, w jaki sposób można na bieżąco  uzyskiwać informacje o wykorzystaniu energii w tych obszarach. Nie zawsze możliwe jest prowadzenie pomiarów wskazujących wprost zużycie energii. Warto planowane pomiary powiązać z istniejącą już bazą danych gromadzonych w odniesieniu do oceny procesów (czas pracy maszyn, zużycie surowców, czas pracy zakładu (dni wolne), ilość wyprodukowanych wyrobów, wskaźniki finansowe, wielkość emisji zanieczyszczeń).

Wypracowanie sposobu monitorowania zużycia energii jest procesem długotrwałym, najpierw wymaga tworzenia bazy danych pozwalających na doprecyzowanie pomiarów i wskaźników.

W pierwszej kolejności warto rozwinąć prowadzoną przez większą część firm finansową analizę kosztów produkcji. Norma nie narzuca sposobu prowadzenia analizy danych, natomiast przegląd energetyczny wskazuje te obszary działalności, którymi należy się zająć. Ustalenie, jaki jest udział kosztu związanego z energią i czynników wpływających na jego zmiany jest pierwszym krokiem do analizy. Następnie należy ustalić wartości graniczne i sposoby reagowania w przypadku przekroczeń tych wartości. W ramach analizy parametry finansowe (wartość faktur, cena jednostkowa, koszty dodatkowe związane z przesyłem, konserwacją, dodatkowymi usługami) powinny być powiązane z parametrami technicznymi (parametry pracy urządzeń, warunki zewnętrzne, sprawność obsługi, przestoje itp.). Analiza danych z monitorowania i pomiarów jest zadaniem dla zespołu ds. energii powołanego w ramach szEn. Warto zwrócić uwagę, że w skład tego zespołu powinni być powołani zarówno pracownicy z obsługi technicznej procesów jak i pracownicy zajmujący się analizą finansową.

 

  • Stosowne zmienne związane ze znaczącym wykorzystaniem energii. Na ilość zużytej energii mają wpływ zarówno czynniki zewnętrzne (warunki atmosferyczne, ilość zamówień) jak i planowanie i realizacja procesów w firmie. Systematyczna analiza danych w tym obszarze powinna wskazać, które z czynników znacząco wpływają na zmianę w zużyciu energii.
  • Wskaźniki wyniku energetycznego (WWE). Może to być jeden wskaźnik pozwalający na ocenę osiąganych wyników (dla niewielkich firm lub prostych procesów; np. produkcja jednego rodzaju wyrobów) lub kilka powiązanych wartości odnoszących się do obszarów o znaczącym zużyciu energii. Wskaźnik (lub wskaźniki) ten powinien być tak zdefiniowany, by równocześnie pozwalać na weryfikację osiąganych celów energetycznych i wytycznych zawartych w Polityce energetycznej firmy. Jeśli zintegrujemy nasze działania z wymaganiami dotyczącymi jakości i środowiska, można pokusić się o wypracowanie wspólnego wskaźnika (lub wskaźników) dla wszystkich istotnych obszarów działania firmy.
  • Skuteczność planów działania w osiąganiu celów i zadań. Charakterystyka w tym zakresie jest konsekwencją planowania działań dotyczących celów i zadań energetycznych. Jeśli na tym etapie odpowiednio zostały zdefiniowane sposoby weryfikacji poszczególnych zadań i działań (w zależności od potrzeb) oraz ramy czasowe dotyczące tej weryfikacji to osoby odpowiedzialne za zadania i ocenę wyników powinny posiadać zaplanowane narzędzia systemowe odniesione do wyników. Jasny sposób raportowania o osiąganiu z pozytywnym wynikiem kolejnych etapów realizacji celów jest potwierdzeniem poprawnego planowania. Jest to również informacja która powinna powodować przejście do kolejnego etapu lub zamknięcie i podsumowanie efektów realizacji. Natomiast w przypadku negatywnych wyników (odstępstw od planowanych parametrów) informacja na ten temat powinna powodować podjęcie działań naprawczych lub ponowną analizę założeń.
  • Ocenę obecnego zużycia energii w stosunku do oczekiwanego zużycia energii. W zależności od wielkości firmy i złożoności jej procesów dostosować należy stopień szczegółowości tego wskaźnika. Może się on odnosić do całej firmy, warto jednak wyodrębnić te procesy, które są związane ze znaczącym zużyciem energii i weryfikować osobno stopień osiągania założonych wyników. Powinien to być natomiast wskaźnik pozwalający na potwierdzenie, że firma stale poprawia efektywność energetyczną związaną z prowadzoną działalnością.

 

Osobnym zagadnieniem jest ocena zgodności z wymaganiami prawnymi i innymi wymaganiami. Potwierdzeniem tej zgodności jest:

  • spełnianie wymagań technicznych (sprawność i przeglądy urządzeń zgodnie z wymaganiami prawnymi, charakterystyka energetyczna budynków),
  • spełnianie wymagań kwalifikacyjnych przez pracowników obsługujących urządzenia energetyczne (potwierdzenie stosownym zaświadczeniem). Dotyczy to również pracowników pracujących w ramach procesów zlecanych na zewnątrz.
  • Dotrzymanie parametrów użytkowania energii zgodnie z zapisami w posiadanych umowach.

 

W oparciu o wyniki auditów systemowych, wyniki monitorowania pomiarów i analizy oraz identyfikacji wymagań prawnych i innych należy okresowo potwierdzić zgodność z mającymi zastosowanie wymaganiami. Warto zwrócić uwagę, że w niektórych przypadkach (np. związanych z rozliczaniem zużycia energii) konieczny może być ciągły monitoring wybranych parametrów.

 

Systemowe podejście do zarządzania energią pozwala na wykorzystanie, podobnie jak w przypadku jakości i środowiska, narzędzi takich jak audit wewnętrzny, działania korygujące i zapobiegawcze oraz przegląd zarządzania. Zagadnienia te zostały szczegółowo omówione w E-book ISO 9001 i E-book ISO 14001. Zastosowanie tych zasad w odniesieniu do zarządzania energią pozwoli na spójne podejście do wszystkich elementów zarządzania.

Włączenie w zakres auditów wewnętrznych zagadnień związanych z zarządzaniem energią pozwoli na systematyczną weryfikację zaplanowanych działań.

Przegląd systemu zarządzania może być prowadzony niezależnie dla zagadnień związanych z zarządzaniem energią lub w powiązaniu z wymaganiami jakościowymi i środowiskowymi.

 

 

Autorzy

 

 Magdalena Gawarecka magdalena.gawarecka@qualityaustria.com.pl

            Maciej Mierzejewski www.audytoenerg.pl

            Michał Mroskowiak www.cdefotowoltaika.pl

 



Quality Austria - Polska Sp. z o.o.

Quality Austria